|
Zagadnieniem, które spotyka się z bardzo dużym zainteresowaniem jest możliwość obniżenia, bądź podwyższenia alimentów, które to zostały już wcześniej zasądzone w wysokości ustalonej przez sąd. Czy jest to w ogóle możliwe?
Aby odpowiedzieć na to pytanie na wstępie trzeba zastanowić się od czego zależy wysokość alimentów, a mówiąc inaczej : jakimi przesłankami kieruje się sąd zasądzając alimenty w takiej a nie innej wysokości. Zgodnie z definicją zawartą w przepisie art. 135. § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
Należałoby zatem zapytać czym są usprawiedliwione potrzeby uprawnionego o których mówi ustawodawca.
1. KOMU PRZYSŁUGUJE ŚWIADCZENIE ALIMENTACYJNE ?
Po pierwsze podkreslić należy, iż dziecko nie będące w stanie utrzymać się samodzielnie korzysta z prawa do alimentacji bez względu na to, czy znajduje się w niedostatku. Pozostali krewni, a także dziecko, które osiągnęło zdolność samodzielnego utrzymania się, nabywają prawo do alimentowania, jeżeli znajdą się w niedostatku. Dopóki dziecko uczy się, studiuje nie można mówić o jego zdolności do samodzielnego utrzymania się, choć i w tym przypadku można mówic o wyjątkach. Maja one miejsce w sytuacji, gdy dziecko będzie w stanie samodzielnie utrzymać się, np. 20-latek pracuje i dobrze zarabia a jednocześnie studiuje. Można zatem uznać, iż jest w stanie samodzielnie się utrzymać wobec czego nie będzie miał prawa do żądania alimentów. Taka sama sytuacja będzie miała miejsce, gdy np. 18-latek prowadzi tzw. własny interes opłacając za siebie składki na ubezpieczenie społeczne. Mamy w tym przypadku na myśli osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą.
2. JAK SĄD USTALA WYSOKOŚĆ ŚWIADCZENIA ALIMENTACYJNEGO ?
OD CZEGO ZALEŻY WYSOKOŚĆ ALIMENTÓW ?
Po drugie trzeba podkreślić, iż wysokość świadczenia pozostawać będzie zawsze w ścisłej zależności od potrzeb uprawnionego oraz możliwości płatniczych zobowiązanego. Mówiąc o potrzebach osoby uprawnionej do świadczeń alimentacyjnych wskazuje się, iż chodzi nie tylko o środki niezbędne do życia (podstawowe środki takie jak żywność, ubranie), ale także o środki, które pozwolą tej osobie na funkcjonowanie w jej środowisku, np. pieniądze potrzebne na zapłacenie za akademik dla młodej studentki itp. Jeśli mówimy o możliwościach płatniczych zobowiązanego, czyli osoby obciążonej obowiąznkiem alimentacyjnym to muszą być one większe od tych, które potrzebuje on do utrzymania siebie i swojej rodziny.
Reasumując sąd zasądzajac alimenty w takiej a nie innej wysokości powinien je różnicowac porównując sytuację majątkową dwóch stron - strony uprawnionej i zobowiązanej.
Pojęcie niedostatku
Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie definiuje pojęcia niedostatku. W orzecznictwie przyjmuje się, iż niedostatek ma miejsce wtedy, gdy uprawniony nie może w pełni własnymi siłami i z własnych środków zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Pojęcie niedostatku bliżej precyzuje orzeczenie Sądu Najwyższego z 1999 r. : "O pozostawaniu w niedostatku, o jakim mowa w art. 133 § 2 k.r.o., można mówić w sytuacji, kiedy powód ma kłopoty z zaspokojeniem przynajmniej części swoich usprawiedliwionych i koniecznych potrzeb życiowych" (orz. SN z dnia 3 marca 1999 r., III CKN 826/98, nie publ.).
3. CO TO SĄ ZAROBKOWE I MAJĄTKOWE MOŻLIWOŚCI ZOBOWIĄZANEGO ?
CZYM SĄ USPRAWIEDLIWIONE POTRZEBY UPRAWNIONEGO ?
A. Zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego - próba definicji
Jak już wcześniej powiedzieliśmy sąd ustala wysokość alimentów mając na uwadze z jednej strony zarobkowe i majatkowe możliwości zobowiązanego a z drugiej - usprawiedliwione potrzeby uprawnionego do alimentów. Zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego nie należy kojarzyć z wysokością faktycznych zarobków bądź też czystego dochodu z majątku. W ocenie zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego mieszczą się także te niewykorzystane, jeżeli tylko są one realnew przypadku, gdy usprawiedliwionym potrzebom uprawnionych zobowiązany nie jest w stanie sprostać posiadanymi środkami. Sąd Najwyższy wielokrotnie precyzował w swoich orzeczeniach pojęcie "zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego" :
# .... zadłużenie bankowe pozwanego nie może powodować ograniczenia należnych małoletniemu powodowi środków utrzymania i wychowania. Osoba bowiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, musi się z tym liczyć przy podejmowaniu wydatków na zakup mebli, telewizora, lodówki itp., i ich wysokość planować stosownie do posiadanych możliwości z uwzględnieniem wspomnianego obowiązku alimentacyjnego (orz. SN z dnia 12 listopada 1976 r., III CRN 236/76, nie publ.).
# ...... Jeżeli zobowiązany, nie posiadający majątku, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności nie pracuje z uwagi na brak miejsca pracy dla skazanych i w związku z tym nie ma żadnych dochodów, które mogłyby służyć zaspokojeniu potrzeb uprawnionego, trzeba przyjąć, że nie ma on możliwości świadczenia alimentów (orz. SN z dnia 7 kwietnia 1994 r., I CR 3/94, nie publ.).
# .......... Określenie, w jakiej wysokości każde z rodziców zobowiązane jest do ponoszenia utrzymania i wychowania dziecka, powinno nastąpić przez zasądzenie ustalonej kwoty od tego z rodziców, które nie ma dziecka u siebie, przy czym pozostałe koszty w pieniądzach lub wyrażające się w osobistych staraniach o wychowanie dziecka ponosi drugie z rodziców (orz. SN z dnia 19 marca 1952 r., C 964/51, NP 1952, nr 5, s. 83).
B. Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego - próba definicji
W przypadku usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej trudno o jednoznaczną definicję. Decydują tu okoliczności każdego, indywidualnie rozważanego przez sąd przypadku, co nadaje wyżej wymienionym potrzebom charakter indywidualny i niemal niepowtarzalny. Sąd Najwyższy wielokrotnie dająwał odpowiedź na pytanie kiedy potrzeby uprawnionego będą usprawiedliwione. Oto przykładowe orzeczenia :
# ............... Usprawiedliwione potrzeby dziecka powinny być oceniane nie tylko na podstawie wieku, lecz również miejsca pobytu dziecka, jego środowiska, możliwości zarobkowych zobowiązanych do jego utrzymania i całego szeregu okoliczności każdego konkretnego przypadku. W szczególności pojęcia usprawiedliwionych potrzeb nie można odrywać od pojęcia zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Pojęcia te w praktyce pozostają we wzajemnej zależności i obie przesłanki wzajemnie na siebie rzutują, zwłaszcza przy ustalaniu przez sąd wysokości alimentów (orz. SN z dnia 10 października 1969 r., III CRN 350/69, OSNCP 1970, nr 2, poz. 15).
# .............. Okoliczność, że ojciec dzieci jest dłużnikiem innej osoby, nie pozbawia dzieci prawa dochodzenia alimentów od ojca. Mają one interes prawny w uzyskaniu wyroku zasądzającego alimenty, aby móc wyegzekwować swoją należność i partycypować w podziale funduszów uzyskanych w drodze egzekucji w zbiegu z innymi wierzycielami (orz. SN z dnia 14 czerwca 1963 r., III CR 70/63, OSNCP 1964, nr 6, poz. 116).
# ................. Okoliczność, że małżonkowie pozostają w faktycznej separacji i żona bez porozumienia z mężem przerwała pracę zarobkową w celu zajęcia się wychowaniem małego dziecka, nie stoi na przeszkodzie domaganiu się przez nią pomocy od męża w postaci świadczeń alimentacyjnych na jej rzecz, w granicach jej potrzeb oraz możliwości zarobkowych i majątkowych męża (orz. SN z dnia 7 sierpnia 1974 r., III CZP 46/74, OSNCP 1975, nr 12, poz. 160; OSNPC 1976, nr 3, poz. 7, NP 1976, nr 2, s. 303)
# ................... Ocena możliwości zarobkowej w sensie art. 135 § 1 k.r.o. nie może się wyrażać w wymaganiu aktywizacji działalności zarobkowej z uszczerbkiem dla zdrowia. Przy ocenie zakresu obowiązku alimentacyjnego należy brać pod uwagę także usprawiedliwione potrzeby własne zobowiązanego (orz. SN z dnia 28 listopada 1975 r., III CRN 330/75, nie publ.).
# .................... Fakt, że osoba żądająca alimentów zarabia na swe utrzymanie mimo niezdolności do pracy, ma tylko to znaczenie, że usprawiedliwia ewentualne zaprzestanie pracy i uprawnia dopiero po tym zaprzestaniu osobę chorą do żądania alimentów (orz. SN z dnia 14 marca 1956 r., 4 CZ 48/56, OSPiKA 1958, nr 1, poz. 19; PiZS 1958, nr 8-9, s. 97).
4. CZY ISTNIEJE MOZLIWOŚĆ PODWYŻSZENIA LUB OBNIŻENIA ALIMENTÓW
JUŻ ZASĄDZONYCH PRZEZ SĄD PRAWOMOCNYM WYROKIEM ?
Na te pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Mozna żądać obnizenia lub podwyższenia wysokosci alimentów zasądzonych prawomocnym wyrokiem, jeżeli zaszły nowe okolicznosci, które uzasadniają zmianę wysokości swiadczenia alimentacyjnego. Mówi o tym wyraźnie przepis art. 138 kodeksu rodzinnego i poiekuńczego : "W razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego".
Sąd określa wysokość alimentów mając na uwadze sytuację istniejącą w chwili orzekania co wskazał także Sąd Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń : "Wysokość alimentów na rzecz dziecka powinna być ustalona w stosunku do obecnych potrzeb dziecka; nie mogą być uwzględnione przewidywane dopiero w przyszłości koszty nauki, wydatki szkolne itp.; w razie późniejszego wzrostu potrzeb dziecka alimenty mogą być zawsze podwyższone (orz. SN, 29.11.1949, Wa. C 167/49, NP 1950, nr 2, s. 52).
Należy zatem podkreślić, iż raz ustalona przez sąd wysokość alimentów może być przez ten sam sąd wielokrotnie zmieniana, a przesłankami warunkujacymi te zmiany będą zawsze zmiany sytuacji majatkowej, zarówno po stronie zobowiązanego, jak też po stronie uprawnionego do świadczenia alimentacyjnego. Przyczyną, która będzie usprawiedliwiała podwyższenie lub obniżenie świadczenia alimentacyjnego będzie również zwiększenie lub obniżenie się usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego. W przypadku małoletniego dziecka zakres jego usprawiedliwionych potrzeb będzie na ogół wzrastał wraz z wiekiem. Zaznaczy się to wyjątkowo wyraziście np. z chwilą rozpoczęcia nauki w szkole średniej, czy też podjęcia studiów. Te stany faktyczne spowodują możliwość wystąpienia do sądu o podwyższenie świadczenia alimentacyjnego. Może mieć także miejsce zupełnie odwrotna sytuacja, tj. może nastąpić obniżenie się potrzeb uprawnionego, np. taka sytuacj abędzie miała miejsce w przypadku podjęcia przez niego pracy zarobkowej, chociażby w ograniczonym zakresie, zmniejszenia wydatków na leczenie wobec poprawy stanu zdrowia, zaniechania kontynuacji studiów, wygrania dużej sumy na loterii itp.
Reasumując : orzekając o alimentach sąd bierze za podstawę rozstrzygnięcia potrzeby uprawnionego oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego według stanu istniejącego w dacie orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.), ale zasądza alimenty nie tylko wymagalne w dacie orzekania, lecz także alimenty na przyszłość. Ze względu na to, że przyszłość z reguły niesie zmiany, szczególnie w zakresie potrzeb małoletnich dzieci, a częstokroć także w zakresie zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanych, ustawodawca ustanowił w art. 138 możliwość zmiany zasądzonych alimentów w razie zmiany stosunków. Przez zmianę stosunków należy rozumieć istotne zwiększenie możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego do alimentacji, istotne zwiększenie się usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego lub istotne zmniejszenie się możliwości zaspokajania potrzeb przez uprawnionego własnymi siłami.
Pamiętaj!
Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
opracował © Marcin Mongiałło
Zobacz także:
Alimenty a powództwo pauliańskie (art. 527 k.c.)
|
